وجه تسميه کاروانسراها

کاروانسرا ترکيبي است از کاروان (کاربان ) که به جمعي مسافر اطلاق ميشود که به صورت دسته .گروهي سفر ميکنند

کاروانسرا ساختماني است با کاربري هاي مختلف که مهم ترين کاربرد آن عبارت است از استفاده از آن محل به عنوان مکان استراحت مسافرين و کاروانيان . اکثر کاروانسراها در مسيرهاي بياباني و کوهستاني بوده و به عنولن مکان استراحت ي و حيوانات که احساس خستگي  کرده و توان حرکت نداشته و نياز به استراحت و تجديد قوا داشته به يک کاوانسرا ميرسيدند . در واقع  اين ساختمان ها را در فواصل معين ومخصوص و در مسير کاروانيان احداث مي کردند

پيشينه کاروانسرا در ايرانبه دوره باستان بر ميگردد ، منابع تاريخي حاکي از احداث اين بناها در دور هخامنشيان است ، منزلگاه هايي توسط اين سلسله بين شوش و سارد ساخته شده بود ، اين بناها نه تنها ايستگاه هاي بينراه را براي کاروانيان بود بلکهرفاه و امنيت کاروان ها و پيک هاي مخصوص را تامين مي کرده است. در دوره اشکانيان نيز به اين مقوله اهميت مي داده اند و اغلب جاده ها  به ويژه در مسير جاده معروف ابريشم کاروان سراهايي احداث کرده بودند

در دوره اسلامي نيز به کاروانسرا اهميّت مي دادند . در سفرنامه ها و کتب جغرافياي تاريخي از قبيل سفرنامه ناصر خسرو و مارکوپلو مطالبي در مورد کاروان سرا به چشم ميخورد ، اما عصر طلايي احداث کاروان سراها متعلّق  به دوره صفوي است . دونق تجارت داخلي و خارجي و مساله زيارت اماکن مقدسه باعث احداث کاروان سراهاي متعددي شده . که از کرمانشاه شروع و به مشهد مقدس ختم  مي شده و کاروانها قادر بودنداز يک طرف به زيارت اماکن مقدسه نجف و کربلا و از طرف ديگر به زيارت امام هشتم شيعيان در مشهد مقدس  مشرف شوند ايجاد جاده هاي زميني  و توسعه کشتي راني منجر به صدور کالاي ايراني به کشورهاي غربي چين و هندوستان شد در نتيجه در اين مسير تعداد زيادي  کاروانسرا ساخته شد

تعاريف فوق در برگيرنده کاروانسراهاي دشتي يا برون شهري است . اما  علاوه بر اين نوع کاروانسرا کاروان سراهاي درون شهري يا تجاري  داشته و داريم و همانطوري که از نامش مشخص است در داخل شهر ها احداث ميشده و کار  داد و ستد و معامله در آن صورا ميگرفته و هم اکنو تحت عنوان کاروانسرا  سراي تجاري ، تيمچه پا برجاست

ويژگيهاي کاروانسراها

کاروانسراها مانند هتلها و مهمانسراهاي  امروزي کليه امکانات رفاهي را براي ي فراهم ميکرده ساختمان کاروانسرا معمولا داراي حصار است و در گوشه وگاهي در ميان اضلاع و ديوارهاي آن برجهايي قرار ميگرفته ، و داراي سردري است که در فراز آن ساختمان دو طبقه ساخته اند  . اتاق ي پيرامون حيات ساخته مي شد و پشت آنها اصطبل قرار داشته

کاروانسراها  بسته به محل جغرافي شان داراي معماري متفاوتي هستند به عنوان مثال کاروانسراهاي مناطق کوهستاني  داراي اتاقهاي گنبدي  با تعدادي اصطبل مي باشد . اکثرا داراي اجاق و بخاري است  و از  هر طرف بسته است و به راحتي کاروانيان را از باد و باران در امان نگه ميداشته

کاروانسراهاي کرانه خليج فارس عموما فاقد حيات بوده و چهتر گوش هستند و دروازه هاي ورودي به هر سمتي که لازم بوده گشوده ميشد تا بادهاي خنک ساحلي را به ساختمان برساند

از نظر شکل ظاهري بنا کاروانسراها داراي اشکال مختلفي هستند مثلا کاروانسراهاي مدور نظير رباط زين الدّين در جاده يزد کرمان و کاروانسراي زيزه بين کاشان و نطنز کاروانسراهاي چند ضلعي که از داخل و خارج قرينه هستند نظير کاروانسراهاي امين آباد ، خان خوزه و دهبيد جاده اصفهان شيراز  ، کاروانسراهاي دو ايواني به شکل چهارگوش  ، نظير کاروانسراي دو کوهک کاروانسراهايي با تالار ستون دار ، نظير کاروانسراي عسگر آباد بين جاده تهران قم . کاروانسراي چهرايواني با حيات باز مرکزي که به وفور ديده ميشود مصالح ساختماني کاروانسراها معمولا سنگ و آجر ميباشد

در نجف آباد و اطراف چندين کاروانسرا وجود داشته که تعدادي کاملا ويران شده اما تعدادي هنوز پا برجاست ، از جمله کاروانسراهاي زيبا و مهم نجف آباد و تيران و کرون کاروانسراي حسنيجه واقع در ابتداي روستاي حسنيجه در مسير علويجه که از جمله کاروانسراهاي سنگي کشور است

اين کاروانسرا در زمره آثار ملي به ثبت رسيده و هم اکنون در دست مرمت است

اين کاروانسراي زيبا جزء کاروانسراهاي چهار ايواني با حياتي روباز  و اتاقهايي در چهار طرف  و دو اصطبل ميباشد ، متاسفانه کتيبه بنا که در سر در ورودي قرار داشته به سرقت رفته است علاوه بر اين چند نقطه سقف بنا را در جستجوي گنج شکافته اند

کاروانسرا جلوگير در حوالي روستاي خونداب اين کاروانسرا شباهت زيادي به کاروانسراي حسنيجه دارد يعني به شکل چهار ايواني با حياتي روباز مرکزي  با دو اصطبل و اتاقهايي در چهار طرف سر در زيبا با ورودي و ميان سراي دو طبقه ، کاروانسراي يا قلعه غريب خان در پنج کيلومتري جنوب نجف آباد ، کاروانسراي عصارخانه شاه آباد بعد از خط ويلاشهر ، کاروانسرا يا قلعه رضا خان ابتداي جاده تيران به سمت سامان ، کاروانسراي ميرآباد در ابتداي ورودي روستاي ميرآباد

 دو کاروانسراي درون شهري نيز در شهرستان تيران شناسايي شده که متاسفانه  شکل اوليه خود را تا حد زيادي از دست داده است ، کاروانسراهاي درون شهري نجف آباد که حدود ده عدد از اين نوع کاروانسرا در نجف آباد داير بوده ، که تعدادي از آنها  کاملا تخريب شده و اکنون به مرکز تجاري چند طبقه تبديل شده است ، دوتاي ديگر تقريبا ويرانه است و بقاياي آن به چشم ميخورد و سه دستگاه  تقريبا به شکل اوليه برجامانده است

به اميد روزي که بتوانيم ميراث فرهنگي شهر و ديارمان را که گرد و غبار مرور زمان آنها رو پوشانيده ، معرفي و احيا کنيم